13 Şubat 2017 Pazartesi

İstanbul Lisesi ve Numune-i Terakki Mektebi

İstanbul Erkek Lisesi

İstanbul Lisesi'nin, rahmetli babamdan ve birçok sevdiğim arkadaşımdan dinlediğim hikâyeleri ile anılarımda hep özel bir yeri olmuştur. 

Babamın okul anıları arasında anlattığı, arkadaşlarıyla beraber fötr şapka takarak gezmeye pek heves ettikleri, fakat okul yönetiminin bunu hiç tasvip etmediği hikâyesini bugün hâlâ hatırlarım. 

Bir gün okula gitmek üzere yolda durup oyalanırlarken, başlarında fötr şapka ile yakalanmaları üzerine okul müdürünün: "Efendiler; Saraçhane başında fötr şapka ilen dinelmek (ayakta durmak) yok" diyerek onları nasıl azarladığını defalarca dinlememe rağmen, -anlatırken müdürün şivesini taklit edişine bir kez daha gülmek için-, çocuk aklımla, ona bu hikâyeyi tekrar tekrar anlattırmam gelir aklıma.

Bu sabah "I. Ulusal Mimari Akımı"nın önemli mimarlarından Mimar Kemaleddin'in hayat hikâyesini okurken, mimarın Numune-i Terakki Mektebi'nde okuduğunu ve bu okulun aynı zamanda İstanbul Lisesi'nin tarihsel kimliğinin önemli bir parçası olduğunu öğrendim. 


Numune-i Terakki Mektebi
Numune-i Terakki Mektebi Hususisi

Numune-i Terakki Mektebi'nin, 1884 yılında Riyaziyeci (Matematikçi) Mehmet Nadir Bey tarafından kurulduğu, önce Çırçır'da, daha sonra Şehzadebaşı'nda bulunan Mümtaz Efendi Konağı’nda eğitim faaliyetini sürdürdüğü bilinir. Kurulduğu sırada yalnızca erkek öğrencilere eğitim veren okul, ilk ve orta olmak üzere iki bölümden oluşur. Bir süre sonra kızlar sınıfının açılmasının ardından, idadi (lise) bölümü de hizmete girer.

Türk şiirinde sembolizmin öncülerinden şair Ahmet Haşim (Orta Okul), Fecr-i Ati edebiyat topluluğu üyelerinden Hamdullah Suphi Tanrıöver  (Orta Okul) ve Mimar Kemalettin gibi zamanının önemli simalarının okuduğu Numune-i Terakki Mektebi, Osmanlı eğitim sisteminde idadi düzeyinde eğitim veren ilk özel okul olarak kayıtlara geçer. Gösterdiği başarılar üzerine ünlü yazar Ahmet Rasim tarafından Tercüman-ı Hakikat gazetesinde -Terakki'de uygulanan disiplin nedeniyle, okulun özel okullar arasında birincilik şerefine ulaştığı bahsiyle övülerek- Bursa, İzmir, Selanik, Şam gibi vilayetlerde de birer şubesinin açılması teklif edilir.

1896 yılında, II. Abdülhamid'in yerine Reşad Efendi'yi (V. Mehmed Reşad) tahta geçirmek için yapılan bir darbe planında, bazı Numune-i Terakki öğretmenlerinin de yer alması ve kurucu Mehmed Nadir'in de olaydan haberdar olduğu jurnali üzerine, Numune-i Terakki Mektebi Saray tarafından kapatılarak idaresi devlet denetimi altına alınır.

Devlet okulu olmasının ardından eğitimdeki önemini korumaya devam eden okulun ismi, 1909'da İstanbul Leyli İdadisi, 1910'da da İstanbul Erkek Lisesi olarak değiştirilir ve böylece Türkiye'de isminde "Lise" sözcüğünü kullanan ilk öğretim kurumu olur. Eğitimdeki başarıları o kadar ünlenir ki Galatasaray Sultanisi'nin müdürlüğünü de yapan devrin Maarif Nazırı (Eğitim Bakanı) Emrullah Efendi, oğlunu İstanbul Erkek Lisesi'ne kaydettirir. 

İttihat ve Terakki yönetiminde İstanbul Sultanisi olarak adlandırılan ve 1913'ten sonra bir süre Fransızca müfredat uygulayan okulun bu "sultani" devresi 1923'te son bulur. İsmi tekrar "İstanbul Erkek Lisesi" olarak değiştirilerek Beyazıt'taki Fuat Paşa Konağı'na nakledilen okul, nihayet 1933 yılında Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal'in direktifi ile eskiden Düyûn-ı Umûmiye (devlet borçları) binası olarak kullanılan bugünkü binasına kavuşur.

Numune-i Terakki Dergisi
Osmanlı basın tarihindeki ilk öğrenci dergisi olarak bilinen ve ilk sayısı 7 Nisan 1887'de yayımlanan "Numune-i Terakki Dergisi" okulun öğretmen ve öğrencilerinin elbirliği ile sadece dokuz sayı yayımlanır ve son sayısı 27 Mart 1888 tarihinde çıkar. Derginin 10. sayısı 122 yıl aradan sonra Haziran 2010'da İstanbul Lisesi öğrencileri tarafından çıkarılmıştır. 


Numune-i Terakki Dergisi
Numune-i Terakki Dergisi


Kaynaklar: Esma İgüs, "II. Abdülhamid Dönemi Eğitim Sistemi, Eğitim Yapıları ve Askeri Rüşdiyeler"  Yıldız Teknik Üniversitesi, 2008
Hürriyet Gazetesi

Hiç yorum yok:

Yorum Gönder